ଓଡ଼ିଶାର ଶିଳ୍ପ ନଗରୀ ଝାରସୁଗୁଡ଼ାର ପ୍ରାଚ଼ୀନ ପରମ୍ପରା ଓ ଐତିହ୍ୟ ଅତି ସମୃଦ୍ଧଶାଳୀ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମେଳା, ଉତ୍ସବ ଓ ଯ଼ାନିଯ଼ାତ୍ରା ର ପାଳନ ଏହି ପରମ୍ପରା କୁ ଉଜ୍ଜୀବିତ କରି ରଖିଛି । ମେଳା ଉତ୍ସବ ଗୁଡ଼ିକର ମହାଡ଼ମ୍ବରରେ ପାଳନ ପ୍ରଥା, ଝାରସୁଗୁଡ଼ାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା କୁ ଜୀବନ୍ତ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଅବଲମ୍ୱନ କରିଛି ଯଦିଓ କିଛି ମେଳା ଓ ଉତ୍ସବ ଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତର ଉତ୍ସବ ସହିତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ ତଥାପି କିଛିଟା ଉତ୍ସବର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ରହିଛି । ଯ଼ାହା ଝାରସୁଗୁଡ଼ା କୁ ଓଡ଼ିଶା ଦରବାରରେର ଏକ ଅନନ୍ୟ ପରିଚ଼ୟ ଦିଏ । ଏହି ଜିଲ୍ଲାର କିଛି ସ୍ଥାନିୟ ଉତ୍ସବ ଯଥା କୁକୁରଜଙ୍ଘାର ରଥଯ଼ାତ୍ରା, ରାଜପୁରର ଗୋକୁଳାଷ୍ଟମୀ ଯ଼ାତ୍ରା ଏବଂ ବେଲପାହାଡ଼ର ମକର ଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ ବେଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି ।
ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ମୁଖ୍ୟ ମେଳା ଓ ଉତ୍ସବ ସମୁହ-
ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା :
ଶ୍ରୀ ପତିତପାବନ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର,କୁକୁରଜଙ୍ଘା -
ଇତିହାସ କୁହେ ପୁରୀ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ୧୧୧୨ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ରୁ ୧୧୪୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା l ଏହି ଇତିହାସ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରଟିକୁ ତତ୍କାଳୀନ ରାଜା ଅନଙ୍ଗ ବର୍ମନ ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ଦେବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଇଥିଲେ l ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ ୧୧୭୪ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଇଥିଲେ l ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବା ପରେ ଓଡିଶାରେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର ହୋଇଥିଲା l ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଫଳରେ ଓଡିଶାର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହିପରି ଛୋଟ ବଡ ମନ୍ଦିର ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା l ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ କୁକୁରଜଙ୍ଘା ସ୍ଥିତ ଏହି ସର୍ବ ପୁରାତନ ଶ୍ରୀ ପତିତପାବନ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଅନ୍ୟତମ l ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରଚ୍ଛଦ ପଟରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଆଜି ବି ତା'ର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଜାହିର କରି ଆସୁଛି ଓ ବଖାଣି ଆସୁଛି ତା'ର ପ୍ରାଚୀନତା ସମ୍ପର୍କ ରେ.........
ପଶ୍ଚିମ ଓଡିଶା ସାଧାରଣତଃ ପୂର୍ବ ଓଡିଶା ପରି ଏତେଟା ଉନ୍ନତି ନଥିଲା l ଆଦିବାସି ଅଧ୍ୟୁଷିତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଗୁଡିକ ସାଧାରଣ ଜୀବନ ଠାରୁ ଅନେକ ଦୂରରେ ଥିଲା l ତଥାପି ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଦେଖିଲେ ଜଣା ଯାଏ ଯେ ଏ ଜାତିର ପ୍ରାଚୀନ ଐତିହ୍ୟ ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ମନ୍ଦିରଟି ଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୀବିତ ରଖିବାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିଆସିଛି l ଏହା ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେବାଠାରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ରାଜା ଆସିଛନ୍ତି ଯାଇଛନ୍ତି l ଅନେକ ଶାସକ ଆସିଛନ୍ତି ନିଜ ନିଜର ଶାସନ ଚଳାଇଛନ୍ତି । ସମୟ ସ୍ରୋତରେ ଶାସନ ବଦଳିଛି ତା' ସାଙ୍ଗକୁ ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ ମଧ୍ୟ ବଦଳିଛି l କିନ୍ତୁ, ଏହି ମନ୍ଦିରର ନୀତି ନିୟମ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ବଭଳି ବଳବତ୍ତର ରହିଛି l ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ମନ୍ଦିର ପୁରୀ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ନୀତିନିୟମ ଅନୁସାରେ ପରିଚାଳିତ l ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ସାଙ୍ଗକୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ତଥା ଅଭାବ ଅସୁବିଧା ଦେଇ ହୁଏତ ଏଇ ମନ୍ଦିର ଗତି କରୁଛି ସତ କିନ୍ତୁ ସେ ତାର ପରମ୍ପରା ଓ ନୀତି ଆଦର୍ଶକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିପାରି ନାହିଁ l ସେ ଅନେକଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଆଢୁଆଳରେ ରହିଯାଇଛି ସତ ହେଲେ ଆମ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ତିଳେମାତ୍ର ଅବହେଳା କରିନାହିଁ l ଅକ୍ଲାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ ଓ ଚେଷ୍ଟା ତଥା ଅସରନ୍ତି ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ପରେ କିଛି ତଥ୍ୟ, ଇତିହାସ ଓ ଜନଶ୍ରୁତିକୁ ଆଧାର କରି ଏ ମନ୍ଦିର ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ଉପାଦେୟ ବିବରଣୀ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଅଛି l ଉକ୍ତ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ମନ୍ଦିରଟି ୧୨୧୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବାର ସୂଚନା ମିଳିଛି l
କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁଯାୟୀ ଆଜକୁ ପ୍ରାୟ ୮୦୦ ବର୍ଷ ତଳର ଏ ଘଟଣା l କୁକୁରଜଙ୍ଘା ପଶ୍ଚିମ ଓଡିଶାସ୍ଥିତ ଝାରସୁଗୁଡା ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ଅଖ୍ୟାତ ଗାଁ ଟିଏ l ସେ ଅଞ୍ଚଳର ତତ୍କାଳୀନ ରାଜା ଥିଲେ ମଧୁସୂଦନ ସିଂହ l ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରାମପୁର ଜମିଦାରୀ ଥିଲା l ସେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ l ସେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଯାଇ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସ ଘନୀଭୂତ ହୋଇଥିଲା । ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ଭାବର ଠାକୁର l ଯେଉଁଠି ଭାବ ଓ ଭକ୍ତି ସେଇଠି ସ୍ୱୟଂ ନିଜେ ଆବିର୍ଭାବ ହୁଅନ୍ତି ଆମ କାଳିଆ ଠାକୁର l ଥରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ହେଲା ଯେ ଆମେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ବେହେରାପାଲି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଏକ ନିମ୍ବ ବୃକ୍ଷ ମୂଳେ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ରହିଅଛୁ l ଏହି ଗ୍ରାମ ନିକଟରେ ତୁମେ ଆମର ଗୋଟିଏ ମନ୍ଦିର ତୋଳାଅ । ସେଠାରେ ଆମେ ବିଗ୍ରହ ରୂପରେ ପୂଜା ପାଇବୁ l ବର୍ତ୍ତମାନ ବେହେରାପାଲି ଗ୍ରାମଟି କୁକୁରଜଙ୍ଘା ଗ୍ରାମଠାରୁ ମାତ୍ର ୨ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ l ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ରାଜାଙ୍କର ଜମିଦାରୀ ଅଧୀନସ୍ଥ l ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଯେମିତି ଭକ୍ତର ଭାବ ଓ ଭକ୍ତିକୁ ଅନାଇ ବସିଥାନ୍ତି, ଠିକ ସେମିତି ଭକ୍ତ ଟିଏ ମଧ୍ୟ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଟିକିଏ ସାନିଧ୍ୟ ପାଇବା ପାଇଁ ଆତୁର ହୋଇଥାଏ l ତତ୍କାଳୀନ ରାଜା ମଧୁସୂଦନ ସିଂହଙ୍କୁ ସ୍ଵପ୍ନାଦେଶ ହେଲା ପରେ ମହାପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ମନ୍ଦିର ତୋଳିବା ପାଇଁ ଏହି ଗୁରୁ ଦାୟିତ୍ଵ ଦେଇଥିଲେ । ରାଜା ହୁଏତ ପ୍ରଥମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିବେ ତଥାପି ସାଧାରଣ ଭକ୍ତଟିଏ ପରି ସେ ମଧ୍ୟ ଠାକୁରଙ୍କୁ ପାଇବା ପାଇଁ ବିକଳ ହୋଇ ଉଠିଥିଲେ l ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସେ ତୁରନ୍ତ ଲାଗିପଡିଲେ ମନ୍ଦିର ତୋଳିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ l ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରୁ ଆସିଲେ ମହାରଣା ମାନେ l ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତତ୍ତ୍ଵାବଧାନରେ ମନ୍ଦିର ତୋଳାହେବା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା l ସଂଗୃହିତ ତଥ୍ୟାନୁସାରେ ୧୨୧୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ରତ୍ନ ସିଂହାସନରେ ବିରାଜମାନ କଲେ l ସେହି ଦିନ ଠାରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଠାକୁର ଏଠାରେ ପୂଜା ପାଇ ଆସୁଛନ୍ତି l
ସମୟ ସୁଅରେ ଅନେକ ରାଜା ଏଠାରେ ରାଜୁତି କରି ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଠାକୁରଙ୍କ ସେବାରେ ନିଜକୁ ନିଯୋଜିତ କରିଆସିଛନ୍ତି । ପୂର୍ବକାଳର ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ବିଧିରେ ପୁରୀ ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦିର ନିୟମାବଳୀ ଅନୁସାରେ ଯାହାକି ଏ ଯାବତ୍ ଚାଲିଆସୁଛି l ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀ ଜୀଉଙ୍କର ରୀତିନୀତିରେ ପାଳନରେ କୌଣସି ବିଭ୍ରାଟ ଦେଖିବାକୁ ମିଲିନାହିଁ । ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ସତ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଟି ଲୀଳା ରେ ରହିଛି ମାନବୀୟ ଜୀବନର ଅବିକଳ ପ୍ରତିଛବି । ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଆମ ଠାକୁର ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ସତ୍ୟତାକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିବାକୁ ଯାଇ ଇହଲୀଳା ସମ୍ବରଣ କରନ୍ତି l ସେ ସୂଚାଇ ଦିଅନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ ଜଗତ ମିଥ୍ୟା l ଠାକୁରଙ୍କ ଇହଲୀଳା ତ୍ୟାଗ ପରେ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ l ଏହି ଅବସରରେ ଠାକୁରଙ୍କ ନବକଳେବର ନୀତି ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଇଥାଏ l ପୁରୀ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ଯେମିତି ନୀତି ନିୟମର ସହିତ ଏହି ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ପାଦନ କରାଯାଏ, ଠିକ ଅନୁରୂପ ଭାବରେ ସେଇ ନିୟମାନୁସାରେ କୁକୁରଜଙ୍ଘା ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟ ନବକଳେବର କରାଯାଇଥାଏ l ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦାରୁ ସଂଘ୍ରହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତେକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସୁଚାରୁରୂପରେ ସମାପନ କରାଯାଇଥାଏ l କେବଳ ଏତିକି ନୁହେଁ ଏହା ସହିତ ଏହି ମନ୍ଦିରର ଅନେକ ବିଶେଷତ୍ୱ ରହିଛି ଯାହା ଉକ୍ତ ମନ୍ଦିରର ଭିନ୍ନତାର ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି l ଏଠାକାର ରଥଯାତ୍ରା ଖୁବ ନିଆରା l ତିନି ଖଣ୍ଡବାଉଁଶ ଦ୍ୱାରା ରଥକୁ ଟଣା ଯିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି l ଯାହା ଅନ୍ୟସ୍ଥାନ ରଥ ଯାତ୍ରା ଅପେକ୍ଷା ଭିନ୍ନ ମନେ ହେଇଥାଏ l ପୁରୀ ରଥ ଯାତ୍ରା ପରି ଏଠାରେ ଛେରା ପହରା ଏଠାକାର ଜମିଦାର ବଂଶଜ କରିଥାନ୍ତି l ଏବେ ଏହି ସେବାକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜମିଦାର ଅନିଲ ଉଦ୍ଧବ କୁମାର ସିଂହ ତୁଲାଉଛନ୍ତି l ରଥର ଉଚ୍ଚତା ୪୫ ଫୁଟ ଏବଂ ଚକ ସଂଖ୍ୟା ୧୬ l ତିନି ଠାକୁରଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ରଥ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । ସାଧାରଣତଃ ଓଡିଶାର ସମସ୍ତ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ଠାକୁର ନବଦିନାତ୍ମକ ଯାତ୍ରା ସାରି ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦିରକୁ ବାହୁଡି ଆସିଥାଆନ୍ତି l କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ୧୪ ଦିନର ଯାତ୍ରା କରି ମହାପ୍ରଭୁ ଗୁରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ମନ୍ଦିରକୁ ବାହୁଡ଼ିଥାନ୍ତି l
ରନଜତା ଉତ୍ସବ-
ଷୋଳଶହ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପୃଥୀରା ଚ଼ୌହାନ୍ ଙ୍କ ବଂଶଜ ସ୍ୱର୍ଗତଃ ଚ଼ୌହାନ ରାଜା “ବଳରାମ ଦେବ” ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ କରିଥିଲା । ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରନଜତା ଉତ୍ସବ ଏହାର ମୂଳଦୁଆ ପଡ଼ିଥିଲା । ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାର ମୁଖ୍ୟ ସହରରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଶ୍ୱିନ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଏହି ଉତ୍ସବ ପାଳିତ ହୁଏ । ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ମୁଖ୍ୟ ସହରରେ ଏବଂ କୋଲାବିରା ରେ ଏହି ଉତ୍ସବ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ ଏହି ଉତ୍ସବରେ ଜମିଦାର ଙ୍କ ଦାୟଦମାନେ ରାଜକୀୟ ତଲୱାର ଧରି ଏକ ବିରାଟ ଶୋଭାଯ଼ାତ୍ରାରେ ବାହାରି ପଡ଼ନ୍ତି । ବିବିଧ ରାଜକୀୟ ଅସ୍ତ୍ର ଯ଼ଥା ଖଣ୍ଡା, ବର୍ଛା, ଧନୁଶର ତଥା ହାତବନ୍ଧୁକ ରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଶୋଭାଯ଼ାତ୍ରାରେ ସାମିଲ ହୋଇ ନିଜର ବୀରତ୍ୱର ପରିଚ଼ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏହି ଶୋଭାଯ଼ାତ୍ରାରେ ଜନସାଧାରଣ ଙ୍କ ସମାଗମ ର ନମୁନା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଉତ୍ସବରେ ଭାଗନେଇଥିବା ବୀର ମାନେ ନିଜ ପୂର୍ବଜ ଯୋଦ୍ଧା ମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିଥିବା ସାମରିକ ବାଦ୍ୟର ଉପସ୍ଥାପନା କରି ଥାଆନ୍ତି ।
ରାଜପୁର ର ଗୋକୁଳାଷ୍ଟମୀ ଯ଼ାତ୍ରା-
ସମ୍ବଲପୁରର ରାଜା ଶ୍ରୀ ମଧୁକର ସାଏ ଙ୍କ ଦାୟାଦ ରାଜପୁରର ଜମିଦାର ଙ୍କ ଅମଳ ଠାରୁ ଏହି ଗୋକୁଳାଷ୍ଟମୀ ଯାତ୍ରା ମହା ସମାରୋହରେ ପାଳିତ ହୋଇଆସୁଅଛି । ଏହି ଉତ୍ସବ ଅଗ୍ରହିଆ ପରମ୍ପରା ଏକ ପ୍ରତୀକ ଓ ଲୋକ ଉତ୍ସବ ରୂପେ ବେଶ୍ ପରିଚ଼ିତ କୃଷି କାର୍ଯ଼୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଗୃହପାଳିତ ଗାଈ ଓ ଗୋରୁ ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉତ୍ସବ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶେଷ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରତିବର୍ଷ ମାର୍ଗଶିର ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ରାଜପୁର ର କୃଷକ ସମାଜ ଏହି ପର୍ବକୁ ପାଳନ କରିଥାଆନ୍ତି । ରାଜପୁର ଜମିଦାରଙ୍କ ଗୃହସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରଟିଏ ଅବସ୍ଥିତ । ମାର୍ଗଶିର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ର ସପ୍ତମୀ ତିଥି ସଂଧ୍ୟାରେ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯ଼ାଏ ଏବଂ ଭଜନ କୀର୍ତ୍ତନ ସହ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯ଼ାଏ ଏହି ରାତ୍ରୀରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ରିୟାକଳାପ ର ଆୟୋଜନ କରାଯାଇ ଥାଏ, ତା ପରଦିନ ସକାଳଠାରୁ ରାତ୍ରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗିରହେ । ଏହି ପବିତ୍ର ଗୋକୁଳାଷ୍ଟମୀ ଉତ୍ସବ ଇତ୍ୟବସରରେ ଗାଁର ବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିସରରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯ଼ାଇଥାଏ । ଏହିଦିନ ସଂଧ୍ୟା ରେ ଗାଁ ଜମିଦାର ଗ୍ରାମ ପରିଭ୍ରମଣ କରିଥାନ୍ତି ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ଭାଗନେଇଥାନ୍ତି । ଗାଁ ଜମିଦାର ମହାଶୟ ସଂଧ୍ୟା ରେ ଗାଈ ଗୋରୁ ଘରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରି ବସିଥାଆନ୍ତି ।
ବେଲପାହାଡ଼ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ସବିତା ରଥଯ଼ାତ୍ରା-
ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାରୁ 22 କି.ମି. ଦୂରରେ ଥିବା ବେଲପାହାଡ଼ ଗୁମାଡ଼େରା ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପରିଚ଼ାଳନା କମିଟୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତି ବର୍ଷ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଅବସରରେ “ସବିତା” ରଥଯ଼ାତ୍ରା ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥାଏ । କଥାରେ ଅଛି ଏହି ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ( ସବିତା) ମକର ରାଶିରେ ବାସ କରନ୍ତି । ଏଣୁକରି ଗୁମାଡ଼େରାର ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ରଥକୁ ସବିତା ରଥ ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଥ ନାମରେ ନାମିତ କରାଯ଼ାଇଅଛି ।
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ସମୟ 1 ଟା ରେ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ତିନି ଦେବା ଦେବୀ ସବିତା ରଥ ରେ ଆରୋହଣ କରି ମାଉସୀ ମାଁ ଘର ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି । ଏହି ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ହଜାର ହଜାର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ରୁଣ୍ଡ ହୋଇଥାନ୍ତି ଓ ନାଚ, ଗୀତ, କିର୍ତ୍ତନ ରେ ଭକ୍ତି ସ୍ରୋତରେ ନିଜକୁ ସାମିଲ କରିଥାଆନ୍ତି । ଅପରାହ୍ନ ପ୍ରାୟ 3 ଟା ସମୟରେ ଭଗବାନ ମାଉସୀ ମାଁ ମନ୍ଦିର ରୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଆନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଗୁମାଡ଼େରା ର ଭଗବାନ ଚ଼ନ୍ଦ୍ରଶେଖର ବାଟମଙ୍ଗଳା ପାଖରେ ଥିବା ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ଆଡ଼କୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରଥରେ ଯାତ୍ରା କରିଥାଆନ୍ତି । ଯ଼ାହାକୁ ହରିହିର ଭେଟ ବୋଲି କୁହାଯ଼ାଏ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅବସର କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରେ ଲୋକମାନେ ରୁଣ୍ଡ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ସମୟକୁ ଆହୁରି ଜୀବନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗାରଙ୍ଗ କାର୍ଯ୍ରକ୍ରମ ସବୁ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ ।
